ناخودآگاه، خودآگاه و نیمه‌خودآگاه فروید

بسیاری از ما تصور می‌کنیم که خودمان را کاملاً تحت کنترل داریم و این ما هستیم که مسیر زندگی‌مان را هدایت می‌کنیم؛ آیا به راستی چنین است؟ چه می‌شود اگر بفهمید که لایه‌های پیچیده‌ای در درون شما وجود دارند که حتی خودتان از آنان آگاه نیستید؟

در این مقاله قرار است با 3 مفهوم بسیار مهم ناخودآگاه، خودآگاه و نیمه‌خودآگاه آشنا شوید. “زیگموند فروید“، پایه‌گذار “روانکاوی“، شخصیت انسان را به سه سطح تقسیم کرد که هرکدام را با زبان ساده و مفصل شرح خواهیم داد.

در این مقاله با ما همراه باشید تا دید جدید و تازه‌ای به شخصیت انسان پیدا کرده و با بخش‌های مختلف وجودتان آشنا شوید.

فایل pdf مقاله: levels-personality

3 سطح شخصیت از دیدگاه فروید

در سال 1900، فروید کتاب “تعبیر رویا” را منتشر کرد. در این کتاب او برای اولین بار، دیدگاه “توپوگرافی” خود به شخصیت انسان را بیان کرد. توپوگرافی یعنی “نقشه‌برداری” و دلیل انتخاب این کلمه برای توصیف دیدگاهش، این بود که او برای هر بخش از شخصیت، جایگاه متفاوتی قائل شد.

زیگموند فروید

فروید شخصیت انسان را به سه سطح تقسیم کرد:

خودآگاه (هشیار)

سطح خودآگاه (conscious) تمام افکار، احساسات و تجربیاتی را شامل می‌شود که در همین لحظه به آنها آگاه هستیم. برای مثال شمایی که دارید این متن را مطالعه می‌کنید، به معنی کلماتی که می‌خوانید آگاه و هشیارید.

فروید خودآگاه را جنبه‌ی محدود شخصیت می‌دانست چراکه ما فقط به بخش کوچکی از افکار، احساسات و خاطرات خودمان در حال حاضر آگاه هستیم. اگر ما ذهن را به یک کوه یخ تشبیه کنیم، خودآگاهی قسمت کوچک بالای آب است درحالی که بخش بزرگی از ذهن ما در زیر آب قرار دارد.

خودآگاه بخش کوچک بیرون آب است

از محدودیت‌های دیگر خودآگاهی می‌توان به این اشاره کرد که خودآگاه فقط می‌تواند بخش کوچکی از اطلاعات را در هر لحظه پردازش کند. اکنون شما در معرض محرک‌های بسیاری قرار دارید که به یک یا دوتای آنها آگاهانه توجه می‌کنید.

مثلاً ممکن است در جایی که هستید صدای همهمه‌ی آدم‌ها، صدای پنکه و کلی صدا و تصویر دیگر در اطراف شما باشند که در لحظه، به همه‌ی آنها نمی‌توانید هشیار باشید.

فروید باور داشت که خودآگاهی تحت کنترل خودمان است و ما اکنون می‌توانیم تمرکز و توجه خودمان را به محرک‌های دیگر تغییر بدهیم اما از آنجایی که خودآگاهی بخش کوچکی از ذهن ما است، بنابراین فروید برای اراده‌ی آزاد انسان‌ها محدودیت‌های بسیاری قائل شد.

نیمه‌خودآگاه (نیمه‌هشیار)

فروید این سطح، یعنی نیمه‌خودآگاهی را شامل خاطرات، اطلاعات و افکاری معرفی کرد که در حال حاضر به آنها هشیار نیستیم اما می‌توانیم به راحتی آنها را به خودآگاهی خود، احضار کنیم.

نیمه‌خودآگاه زیر خودآگاهی قرار دارد

مثلاً شما احتمالا در حال حاضر به نام پدربزرگ‌هایتان فکر نمی‌کنید اما اگر کسی از شما سوال کند، می‌توانید به نام آنها آگاه شوید. هنگامی که به نام پدربزرگ‌هایتان قبل اینکه از شما پرسیده شود آگاه نبودید، اسم‌هایشان در نیمه‌خودآگاه (preconscious) شما قرار داشتند.

از دید فروید، نیمه‌خودآگاه پلی است بین خودآگاه و مهم‌ترین سطح شخصیت که درباره‌ی آن در بخش بعدی صحبت می‌کنیم.

همچنین بخوانید: “4 مرحله رشد روانی جنسی در نظریه فروید”

ناخودآگاه (ناهشیار)

تمثیل کوه یخ را به یاد بیاورید. فروید گفت که خودآگاهی نوک آن کوه یخ بوده و نیمه‌خودآگاه هم بخش کوچکی زیر آن است اما بخش اعظم کوه یخ که زیر آب قرار دارد و ناپیداست، ناخودآگاه (unconscious) نام دارد. هدف فروید از روانکاوی، کشف این سطح بود.

ناخودآگاه محل قرارگیری تمام خاطرات، افکار، احساسات و تمایلاتی است که ما آنها را داشته اما نسبت به آنها آگاه نیستیم. در حقیقت در دنیای ذهن ما، ناخودآگاه مانند یک انباری است که ما بخش‌هایی از خودمان را، که آزاردهنده و شرم‌آور هستند، در آنجا قرار می‌دهیم. بعداً ما وجود این انباری را فراموش کرده و حتی اگر سعی کنیم بازش کنیم، متوجه می‌شویم در قفل است.

ناخودآگاه مانند اتاقی تاریک است

همه‌ی ما در زندگی اتفاقات دردناکی را تجربه کرده‌ایم. ما برخی کسانی که دوستشان داشته‌ایم را از دست داده‌ایم، گاهی تحقیر شده و مورد سرزنش و تنبیه قرار گرفته‌ایم و بسیار تجربیات دردناک دیگر.

تمام اینها در ما تاثیر عمیقی داشته‌اند. برخی از این تجربیات به قدری آزاردهنده و تروماتیک بوده‌اند، که برای محافظت از خودمان آنها را “سرکوب” کرده‌ایم. سرکوب یک “مکانیزم دفاعی” است که وقتی از آن استفاده می‌کنیم، چیزی از خودآگاهی به ناخودآگاه منتقل می‌شود (برای شناخت مکانیزم‌های دفاعی فروید، به مقاله‌ی “مکانیزم‌های دفاعی فروید؛ خودفریبی در انسان” مراجعه کنید).

برای مثال دختر هشت ساله‌ای را تصور کنید که در کودکی از یک تصادف رانندگی جان سالم به در برده است. این احتمال وجود دارد که در بزرگسالی، آن اتفاق را به خاطر نیاورد. درواقع آن رویداد برایش به قدری اضطراب‌زا بوده که به صورت ناخودآگاه، تمام خاطرات مربوط به آن را سرکوب کرده است.

اما فروید خاطرنشان کرد که وقتی خاطره یا احساسی را سرکوب می‌کنیم، از بین نمی‌رود. هرچیزی که سرکوب شود، در ناخودآگاه ما جای می‌گیرد. طبق باور فروید، ناخودآگاه تمام افکار، احساسات و رفتارهای ما را تحت تاثیر خود قرار می‌دهد بدون آنکه از آن آگاه باشیم.

او با ابداع درمان روانکاوی، در تلاش بود که به مراجعانش کمک کند محتویات ناخودآگاه خود را کشف کنند.

حالا که با 3 سطح شخصیت در نظریه‌پردازی فروید آشنا شدید، وقتش است ببینیم که این سه سطح چگونه با یکدیگر تعامل کرده و شخصیت ما را شکل می‌دهند.

تعامل ناخودآگاه، خودآگاه و نیمه‌خودآگاه

در این بخش به چند شکلی که 3 سطح شخصیت با هم تعامل می‌کنند می‌پردازیم:

ورود محتوای ناخودآگاه به خودآگاهی

بیایید کمی عمیق‌تر شویم. گفتیم که نیمه‌خودآگاه بین خودآگاه و ناخودآگاه قرار دارد. ممکن است که یک خاطره، تجربه یا احساس با واسطه‌ی نیمه‌خودآگاه از ناخودآگاه وارد خودآگاهی ما شود.

انسان زندانی ناخودآگاه خود است

برای مثال کودکی هنگامی که مشغول تماشای یک انیمیشن بوده، پدر و مادرش با هم دعوایشان شده است. این دعوا برای کودک تنش‌زا بوده و در نتیجه آن را سرکوب کرده است و به یاد نمی‌آورد. این کودک وقتی بزرگ می‌شود، یک شب که به خانه‌ی دوستش می‌رود، می‌بیند که بچه‌ی او مشغول تماشای همان انیمیشن است.

ممکن است تماشای دوباره‌ی صحنه‌های این انیمیشن، ناگهان خاطراتی را برایش به صورت مبهم، تداعی کنند. در اینجا خاطره‌ی بحث کردن پدر و مادرش هنگام تماشای آن انیمیشن، از ناخودآگاه وارد نیمه‌خودآگاه شده است.

او با کمی تفکر و تلاش برای به یاد آوردن آن اتفاق، تمام آن خاطره را به یاد می‌اورد. این یعنی محتوایی که وارد نیمه‌خودآگاه شده بود، حال وارد خودآگاهی شده است. در این مثال نشان دادیم که محتوای ناخودآگاه می‌تواند (نه لزوما) ابتدا وارد نیمه‌خودآگاه ما شده و سپس به خودآگاهی ما راه پیدا کند.

نحوه‌ی تاثیر ناخودآگاه بر ما

شاید برایتان سوال شده باشد که چگونه ناخودآگاه بر ما، بدون آنکه به آن آگاه باشیم، تاثیر می‌گذارد. پاسخ این سوال را با یک مثال دیگر می‌دهیم.

یک دختر با پسری در دانشگاه خود ملاقات کرده و به او علاقه‌مند می‌شود. طبق تعاملاتی که این دو با یکدیگر به عنوان دوست پیدا می‌کنند، دختر متوجه می‌شود که آن پسر هم به او علاقه دارد اما وقتی کمی ارتباطشان نزدیک‌تر می‌شود، ناگهان افکاری به ذهن دختر خطور می‌کنند.

او شروع می‌کند فکر کردن به اینکه اگر ارتباط عاطفی‌ای بخواهد برقرار کند، از برنامه‌های زندگی خود عقب می‌افتد. دلایل دیگری هم به ذهنش می‌آیند مانند اینکه ارتباطات در دنیای امروز ارزشی ندارند یا اینکه اگر خانواده‌اش بفهمند چه اتفاقی می‌افتد.

با تمام این دلایل، او ارتباطش را کامل با آن پسر قطع می‌کند. او فکر می‌کند که منطقی و با اختیار کامل تصمیم گرفته است اما اشتباه می‌کند. او نمی‌داند که پشت افکار و تصمیمی که گرفته، نیروهایی ناهشیار او را هدایت کرده‌اند.

وقتی که این دختر کودک بود، پدرش او و مادرش را ترک کرده و برای همیشه تنها گذاشت. او به عنوان دختری که پدرش رهایش کرده، به قدری ترس و غم شدیدی را تجربه کرده بود که تمام آن احساسات در ذهنش سرکوب شده است.

خاطرات دردناک ممکن است سرکوب شوند و به ناخودآگاهی راه یابند

در حقیقت ترس دختر از رها شدن، در ناخودآگاه او جای گرفت و او حتی به آن آگاه نیست. وقتی که او داشت با پسری که بهش علاقه‌مند شده بود صمیمی‌تر می‌شد، ترس از اینکه وابسته‌ی آن فرد شود و او هم ترکش کند، ناگهان در ناخودآگاهش فعال شد.

اما از آنجایی که محتوای ناخودآگاه به سادگی در دسترس نیست، فقط میل شدیدی به اجتناب کردن از ایجاد رابطه در او به وجود آورد.  او در خودآگاهی ذهنش، خودش را قانع کرد که دلیل این تصمیمش را می‌داند و بر اساس منطق تصمیم گرفته است.

به این شکل ناخودآگاه بدون آنکه ما متوجه شویم، بر خودآگاه ما و در نتیجه افکار، احساسات و تصمیماتمان تاثیر می‌گذارد اما طبق نظر فروید اگر ما در فرآیند روانکاوی با ناخودآگاهی خود کمی بیشتر آشنا شویم و آن را کشف کنیم، تاثیرش بر ما کمتر می‌شود.

درواقع فروید باور داشت که روانکاوی، اراده‌ی آزاد ما را بیشتر می‌کند و ما می‌توانیم از قدرت ناخودآگاه خود کم کنیم.

همچنین بخوانید: “3 نوع اضطراب از نظر فروید؛ ریشه ترس‌ها”

میل به خودآگاه شدن

گاهی برخی از اطلاعاتی که در ناخودآگاه ما قرار دارند، تمایل به هشیار شدن پیدا می‌کنند. هرچیزی در روانمان که سرکوبش کنیم، تمام تلاشش را می‌کند تا ما را متوجه خودش کند اما ذهنمان اجازه‌ی خارج شدنش از ضمیر ناخودآگاه را نمی‌دهد و تمام تلاشش را می‌کند تا ما را ناآگاه به آن، نگه دارد. دلیل اینکار، مراقبت از ما در مقابل اضطراب است.

برای نمونه، مرد چهل ساله‌ای را در نظر بگیرید که از لحاظ عاطفی بسیار وابسته‌ی مادرش است. اگر بخواهد کاری کند و مادرش آن را تایید نکند، دچار احساس اضطراب می‌شود پس همیشه از مادرش می‌خواهد تمام تصمیمات را برایش بگیرد. او حتی وقتی که می‌خواهد لباس بخرد، مادرش را با خود تا لباس‌فروشی می‌برد.

دلیل واقعی این عمل او، ترس از اضطرابی است که وقتی می‌خواهد مستقل باشد می‌گیرد اما ذهنش به او اجازه نمی‌دهد که از این ترس آگاه شود؛ زیرا آگاهی از این ترس به او احساس ضعیف بودن و حقارت می‌دهد.

ما انسان‌ها مدام در حال فریب دادن خودمان هستیم

پس ذهن مرد از مکانیزم دفاعی “منطقی‌سازی” استفاده می‌کند و او دلیل اینکار خودش را، مراقبت از مادرش می‌داند. در خودآگاهی خودش با خود فکر می‌کند که وقتی مدام با مادرش حرف بزند یا هرجا که می‌رود او را ببرد، باعث می‌شود مادرش در سالمندی احساس تنهایی و فراق نکند.

در حقیقت او خودش را اینگونه فریب می‌دهد که به خاطر مادرش دارد اینکار را انجام می‌دهد؛ اما ماجرا چیز دیگری است.

نتیجه‌گیری؛ نظریه ناخودآگاه، خودآگاه و نیمه‌خودآگاه

فروید با تقسیم‌بندی شخصیت به این سه سطح، دید تازه و پراهمیتی را ارائه داد. اکنون استفاده از کلمه‌ی “ناخودآگاه” بین عموم آدم‌ها رواج دارد که نشان‌دهنده‌ی میزان نفوذ این نظریه در فرهنگ‌‌ها است.

شناخت این سه سطح و ارتباطاتشان، باعث می‌شود درباره‌ی انگیزه‌ی رفتارهای خودمان و دیگران به شکل جدیدی بیاندیشیم. حتی شاید این نظریه باعث شود کمتر خودمان یا دیگران را مورد قضاوت قرار دهیم، زیرا نمی‌دانیم در پشت هر رفتاری، چه نیروهای ناخودآگاهی نهفته است.

نظر شما درباره‌ی این نظریه‌ی فروید چیست؟ آیا خاطره‌ای به یاد می‌آورید که در آن وجود نیروهای ناخودآگاه را حس کرده باشید؟ با گذاشتن کامنت تجربیات و نظرات خود را با ما به اشتراک بگذارید.

منبع:

کتاب “نظریه‌های شخصیت” از “دوان پی. شولتز” و “سیدنی الن شولتز”/ فصل دوم، بخش سطوح شخصیت/